వోల్గా నుండి గంగ : రహస్యం, మరణం, సంప్రదాయం, విజ్ఞానం నుండి మానవ విముక్తి వరకు..!

మానవ చరిత్రను ఒక నదిగా ఊహించుకుంటే, దాని ప్రవాహానికి ఒకే ఆరంభ బిందువును చూపించడం కష్టం. అది ఒక భౌగోళిక ప్రదేశంలో పుట్టిన నది కాదు; మానవ మేధస్సు మొదటిసారి “ఎందుకు?” అని ప్రశ్నించిన క్షణంలో పుట్టిన అంతఃప్రవాహం. ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం దొరకని ప్రతి చోట ఒక రహస్యం ఏర్పడింది; రహస్యానికి అర్థం ఇవ్వాలనే తపనలో పురాణం పుట్టింది; పురాణం ఆచారమైంది; ఆచారం సంప్రదాయమైంది; సంప్రదాయం సంస్థగా మారింది; సంస్థకు అధికారం వచ్చింది. అక్కడి నుంచే మానవ నాగరికత యొక్క మరో కథ—జ్ఞానం, అధికారం, అసమానత, ప్రతిఘటన, విముక్తి—ప్రారంభమైంది.

ఈ మహాప్రవాహంలో ప్రకృతి మొదటి గురువు. మెరుపు, ఉరుము, అగ్ని, వరద, కరువు, వ్యాధి, పర్వతం, సముద్రం, అడవి—మానవ నియంత్రణకు అతీతంగా కనిపించిన ప్రతి శక్తి ఒక ప్రశ్నగా నిలిచింది. ప్రశ్నకు శాస్త్రీయ సమాధానం లభించని కాలంలో, మానవ కల్పన దానికి దైవీయ అర్థాన్ని ప్రసాదించింది. పర్షియాలో నిత్యజ్వాల పవిత్రమైంది; హిమాలయం దేవత్వాన్ని సంతరించుకుంది; గ్రామీణ భారతదేశంలో చెరువులు, వృక్షాలు, సరిహద్దులు, వ్యాధులు, వర్షాలు, పంటలు స్థానిక దైవస్వరూపాలను పొందాయి. ప్రపంచంలోని అనేక సంస్కృతులలో పవిత్ర వనాలు, పవిత్ర జలాలు, పర్వతాలు, అగ్నులు, పితృదేవతలు ఇదే మానవ అనుభవానికి భిన్న రూపాలు.

ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన సత్యాన్ని విస్మరించలేం. ఈ విశ్వాసాలు కేవలం అజ్ఞానపు అవశేషాలు కావు. కొన్నిసార్లు అవి మానవునికి ప్రకృతితో ఒక నైతిక సంబంధాన్ని ఏర్పరచాయి. పవిత్ర వృక్షాన్ని నరకకూడదు; పవిత్ర వనాన్ని నాశనం చేయకూడదు; నీటిని అపవిత్రం చేయకూడదు—అనే భావనలు పర్యావరణ సంరక్షణకు సామాజిక నియమాలుగా పనిచేశాయి. అయితే అదే పవిత్రతను ఎవరు నిర్వచిస్తారు? దాని వ్యాఖ్యాత ఎవరు? ఆ వ్యాఖ్యానంపై అధికారం ఎవరిది? అనే ప్రశ్నలు తలెత్తినప్పుడు, రహస్యం క్రమంగా అధికారానికి మూలధనంగా మారింది.

ఈ పరిణామంలో మరణం అత్యంత గంభీరమైన మలుపు.

మరణం మానవ మేధస్సుకు ఎదురైన అత్యంత పురాతనమైన, అత్యంత వ్యక్తిగతమైన, అత్యంత అర్థంకాని అనుభవం. జీవించి ఉన్న మనిషి ఒక్క క్షణంలో నిశ్చలమవుతాడు; శరీరం అదే, ముఖం అదే, కానీ స్పందన లేదు. “ఇప్పుడే ఉన్న జీవితం ఎక్కడికి వెళ్లింది?” అనే ప్రశ్న మానవ చైతన్యాన్ని వెంటాడింది. ఈ ప్రశ్నకు ప్రత్యక్ష సమాధానం లభించని చోట ఆత్మ, ప్రాణం, పితృలోకం, స్వర్గం, నరకం, పునర్జన్మ, కర్మ, తీర్పు, మోక్షం వంటి భావనలు ఆవిర్భవించాయి.

అందువల్ల మరణ అధ్యయనం—Thanatology—కేవలం మరణం అనే జీవశాస్త్రీయ సంఘటనను అధ్యయనం చేయడం కాదు. అది మరణాన్ని మనిషి ఎలా అర్థం చేసుకున్నాడు, దాని చుట్టూ ఏ ఆచారాలు నిర్మించాడు, కుటుంబం–సమాజం–మతం దానిని ఎలా స్వీకరించాయి, మరణభయం మానవ నైతికతను ఎలా మలిచింది, మరణానంతర జీవితం అనే విశ్వాసం సామాజిక నిర్మాణాలను ఎలా ప్రభావితం చేసింది అనే సమగ్ర అధ్యయనం.

మరణం ముందు మనిషి సమానుడిగా కనిపిస్తాడు. కానీ మరణానంతర ప్రపంచాన్ని వివరిస్తున్న సామాజిక వ్యవస్థల్లో మళ్లీ అసమానతలు ప్రవేశించాయి. ఎవరి అంత్యక్రియలకు ఎంత వైభవం? ఎవరి సంస్కారం ఎలా? ఎవరు పూజించాలి? ఎవరు తాకాలి? ఎవరు తాకకూడదు? ఎవరి పితృకర్మకు అధికారం? ఎవరు పవిత్రులు? ఎవరు అపవిత్రులు?—మరణం అనే సహజ సమానత్వాన్ని కూడా సామాజిక క్రమం తన భాషలో పునర్నిర్మించింది.

ఇక్కడే మహా సంప్రదాయం–లఘు సంప్రదాయం అనే భావనకు విశేష ప్రాముఖ్యత లభిస్తుంది. రాజ్యాలు, దేవాలయాలు, శాస్త్రాలు, పండిత వర్గాలు, పురాణాలు, రాజదర్బార్లు నిర్మించిన “మహా సంప్రదాయం” ఒక వైపు ఉంటే, గ్రామాలు, కుటుంబాలు, వృత్తిజీవులు, స్థానిక దేవతలు, మౌఖిక కథలు, పితృస్మృతులు, ప్రాంతీయ ఆచారాలతో జీవించిన “లఘు సంప్రదాయం” మరో వైపు ఉంటుంది. ఇవి పరస్పరం వేరుపడి ఉండలేదు; నిరంతరం ఒకదానిని మరొకటి మార్చుకున్నాయి.

ఈ పరస్పర సంబంధంలోనే సంస్కృతీకరణను కూడా చూడాలి. స్థానిక సమూహాలు ఉన్నతంగా భావించబడిన ఆచారాలను స్వీకరించి సామాజిక ప్రతిష్ఠను పెంచుకోవడానికి ప్రయత్నించాయి. ఇది సామాజిక చలనానికి ఒక మార్గమైంది; అదే సమయంలో ఉన్నత సంస్కృతిని ప్రమాణంగా ప్రతిష్ఠించి ఇతర సంస్కృతులను దాని కిందకు చేర్చే సాంస్కృతిక ఆధిపత్యానికి కూడా మార్గం కల్పించింది.

క్రమంగా వృత్తి విభజన, సామాజిక విభజనగా; సామాజిక విభజన, హోదా విభజనగా; హోదా విభజన, జన్మాధారిత స్థిరత్వంగా మారినప్పుడు కులవ్యవస్థ ఒక సంక్లిష్ట చారిత్రక నిర్మాణంగా రూపుదిద్దుకుంది. శ్రమ విభజన ఒక దశలో అవసరమైన సామాజిక వ్యవస్థ కావచ్చు; కానీ శ్రమను విభజించడం నుంచి మనుషుల విలువను విభజించడం వరకు జరిగిన పరిణామమే దాని విషాదకర మలుపు.

ఇదే సమయంలో ఆర్థిక సంపద, భూమి, ఉత్పత్తి సాధనాలు, పన్నులు, వారసత్వం, రాజాధికారం వంటివి వర్గ నిర్మాణాలకు పునాది వేశాయి. కులం మరియు వర్గం ఒకటే కావు; కానీ భారతీయ చరిత్రలో అనేక సందర్భాలలో అవి పరస్పరం ముడిపడి సామాజిక అవకాశాలను నిర్ణయించాయి. ఒకటి జన్మ, ఆచారం, సామాజిక హోదా ద్వారా స్థానం నిర్ధారిస్తే, మరొకటి ఆస్తి, ఉత్పత్తి, సంపద, శ్రమ, రాజకీయాధికారాల ద్వారా అసమానతను నిర్మించింది.

పట్టణీకరణ ఈ ప్రక్రియకు కొత్త పరిమాణాన్ని ఇచ్చింది. గ్రామంలో విస్తరించి ఉన్న వనరులు పట్టణంలో కేంద్రీకృతమయ్యాయి—రాజప్రాసాదం, మార్కెట్, దేవాలయం, పన్ను వ్యవస్థ, సైన్యం, న్యాయస్థానం, విద్య, లిఖిత జ్ఞానం. జ్ఞానం ఎక్కడ కేంద్రీకృతమైతే, అధికారం అక్కడ కేంద్రీకృతమవుతుంది. ఎవరు చదవాలి? ఎవరు రాయాలి? ఎవరు చట్టాన్ని వివరించాలి? ఎవరు దేవుని వాక్యానికి వ్యాఖ్యాత? ఎవరు పన్ను విధించాలి? ఎవరు భూమిని కలిగి ఉండాలి?—ఈ ప్రశ్నలకు ఇచ్చిన సమాధానాలే సామాజిక నిర్మాణాన్ని నిర్ణయించాయి.

అయితే మతాన్ని కేవలం దోపిడీకి సాధనంగా చిత్రించడం కూడా చరిత్రకు న్యాయం చేయదు. అదే మతం రాజాధికారాన్ని పవిత్రం చేసిన సందర్భంలో, మరొక సందర్భంలో రాజాధికారాన్నే ప్రశ్నించింది. అదే ఆధ్యాత్మికత కులగోడలను బలపరిచిన సందర్భంలో, మరొక ప్రవాహం వాటిని దాటే భక్తి, సమానత్వం, మానవత్వాన్ని ప్రకటించింది. మతం ఒకే స్వరంతో మాట్లాడలేదు; అది అధికారపు స్వరమూ, నిరాధికారుల ఆశ్రయ స్వరమూ రెండూ అయింది.

శంకరుని మాయా–అవిద్య భావనలో కనిపించే తాత్త్విక లోతు, వివేకానందుని “తక్కువ సత్యం నుంచి ఉన్నత సత్యానికి ప్రయాణం” అనే దృష్టి, స్పినోజా యొక్క Deus sive Natura—దేవుడే ప్రకృతి అనే సమీకరణం—మానవుడు రహస్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి చేసిన విభిన్న మేధోప్రయత్నాల ప్రతిరూపాలు. తాడు–పాము ఉపమానంలో కనిపించేది కేవలం ఆధ్యాత్మిక సిద్ధాంతం కాదు; తెలియనిదాన్ని తెలిసినదిగా భావించే మానవ మనస్సు యొక్క లోతైన మానసిక స్వభావం.

ఇక్కడ విజ్ఞానం ప్రవేశిస్తుంది.

ఒకప్పుడు మెరుపు దేవుని కోపమైతే, అది విద్యుత్ ప్రక్రియగా మారింది. వ్యాధి దైవశాపమైతే, అది జీవశాస్త్రం, సూక్ష్మజీవశాస్త్రం, వైద్యశాస్త్రం ద్వారా అర్థమైంది. గ్రహణం అపశకునమైతే, అది ఖగోళ గణితంగా మారింది. అగ్ని దేవతా శక్తి నుంచి భౌతికశాస్త్ర నియమంగా పరిణమించింది.

ఇదే “God of the Gaps” అనే భావనకు మూలసారం: మన జ్ఞానంలో ఉన్న ఖాళీని ఒకప్పుడు దైవిక వివరణ నింపుతుంది; విజ్ఞానం ఆ ఖాళీని తగ్గించిన కొద్దీ ఆ వివరణ వెనక్కి తగ్గుతుంది. అయితే దీనిని “విజ్ఞానం దేవుణ్ణి ఓడించింది” అనే సరళమైన కథగా చూడటం కూడా తగదు. ఎందుకంటే విజ్ఞానం “ఎలా?” అనే ప్రశ్నకు అపూర్వమైన సమాధానాలు ఇచ్చినప్పటికీ, “ఎందుకు?” అనే తాత్త్విక ప్రశ్నలన్నింటినీ అది ముగించలేదు.

బిగ్‌బ్యాంగ్‌కు ముందు ఏమిటి? చైతన్యం యొక్క అంతర్గత అనుభవం ఎలా ఉద్భవించింది? విశ్వం ఎందుకు ఉంది? విలువలు, నైతికత, అర్థం వంటి ప్రశ్నలకు శాస్త్రీయ వివరణలతో పాటు తాత్త్విక విచారణ కూడా కొనసాగుతూనే ఉంది.

మరణం ఈ సరిహద్దులోనే మళ్లీ మన ముందుకు వస్తుంది.

వైద్యం మరణాన్ని ఆలస్యం చేయగలదు; పునరుజ్జీవన సాంకేతికత జీవక్రియలను తిరిగి ప్రారంభించగలదు; ఆధునిక వైద్యం బాధను తగ్గించగలదు; పాలియేటివ్ కేర్ మరణిస్తున్న మనిషికి గౌరవాన్ని ఇవ్వగలదు. కానీ మరణం యొక్క మానవ అర్థాన్ని యంత్రం పూర్తిగా నిర్వచించలేదు. మరణం కేవలం జీవక్రియల అంతం కాదు; అది సంబంధాల విరామం, జ్ఞాపకాల పునర్నిర్మాణం, కుటుంబ దుఃఖం, సామాజిక స్మృతి, వారసత్వం, అర్థాన్వేషణ.

అందుకే ఒక నాగరికత తన మరణించిన వారిని ఎలా స్మరిస్తుందో చూస్తే, ఆ నాగరికత జీవించి ఉన్న మనుషులను ఎలా చూస్తుందో కూడా అర్థమవుతుంది.

మరణాన్ని భయపెట్టే సాధనంగా ఉపయోగించిన సమాజం విధేయతను కోరుతుంది. మరణానంతర శిక్షను చూపి ప్రవర్తనను నియంత్రించవచ్చు. అదే సమయంలో మరణం అనివార్యతను గుర్తించిన సమాజం వినయం, దానం, కరుణ, ధర్మం, పరస్పర బాధ్యతలను కూడా పెంపొందించగలదు. అందుచేత మరణభయం మానవ చరిత్రలో అధికారానికి ఆయుధమూ, నైతికతకు మూలమూ అయింది.

ఆధునికత ఈ పాత నిర్మాణాలను ప్రశ్నించింది. పాశ్చాత్యీకరణ కొత్త వ్యక్తిస్వేచ్ఛ, హేతువాదం, శాస్త్రీయ దృక్పథం, మానవ హక్కుల భాషను తీసుకువచ్చింది. కానీ ఆధిపత్యం అంతరించలేదు; దాని భాష మాత్రమే మారింది. రాజు స్థానంలో వలసాధిపత్యం, దాని స్థానంలో జాతీయ–రాష్ట్ర వ్యవస్థ, తరువాత మార్కెట్, మూలధనం, సంస్థాగత శక్తి, సాంకేతిక నియంత్రణ—మానవ అధికారం కొత్త రూపాలను ధరించింది.

కాబట్టి వోల్గా నుండి గంగ అనేది కేవలం భౌగోళిక ప్రయాణం కాదు. అది మానవ చైతన్యం యొక్క దీర్ఘయాత్రకు ప్రతీక. వేటగాడి భయంనుంచి యజ్ఞానికి, యజ్ఞం నుంచి దేవాలయానికి, దేవాలయం నుంచి రాజ్యానికి, రాజ్యం నుంచి సామ్రాజ్యానికి, సామ్రాజ్యం నుంచి ఆధునిక రాష్ట్రానికి, అక్కడి నుంచి విజ్ఞానం–ప్రజాస్వామ్యం–మానవహక్కుల దిశగా సాగిన ప్రయాణం.

కానీ ఈ ప్రయాణం ఇంకా పూర్తికాలేదు.

ప్రకృతి రహస్యాలను ఛేదించిన మనిషి, తనలోని భయాన్ని ఎంతవరకు ఛేదించాడు?
దేవతల రహస్యాలను ప్రశ్నించిన మనిషి, తనే నిర్మించుకున్న కుల–వర్గ–జాతి–లింగ–ఆర్థిక ఆధిపత్యాలను ఎంతవరకు ప్రశ్నించాడు?
మరణాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి స్వర్గాలను నిర్మించిన మనిషి, జీవించి ఉన్న మనిషికి భూమిపైనే గౌరవప్రదమైన జీవితం ఎంతవరకు కల్పించాడు?

ఇక్కడే నాగరికతకు అసలు పరీక్ష.

ప్రకృతిపై విజయం సాధించడం నాగరికత యొక్క తొలి విజయం;
మరణభయాన్ని అర్థంలోకి మార్చడం దాని ఆధ్యాత్మిక విజయం;
జ్ఞానాన్ని సంపాదించడం దాని మేధో విజయం;
కానీ మనిషిపై మనిషి ఆధిపత్యాన్ని అధిగమించడం—దాని అత్యున్నత మానవ విజయం.

మానవ చరిత్ర చివరికి దేవుని అన్వేషణ కథ మాత్రమే కాదు; అది తనను తాను అన్వేషించిన మనిషి కథ. రహస్యాన్ని దేవుడిగా భావించిన మనిషి, తరువాత దానిని విజ్ఞానంతో ప్రశ్నించాడు. మరణాన్ని భయపడిన మనిషి, దానికి అర్థం ఇవ్వడానికి మతాలను సృష్టించాడు. సమాజాన్ని నిర్మించిన మనిషి, అదే సమాజంలో అసమానతలను నిర్మించాడు. వాటిని ప్రశ్నించిన మనిషి, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, మానవ గౌరవం అనే కొత్త ఆదర్శాలను సృష్టించాడు.

అందువల్ల ఈ మహాయాత్రకు అంతిమ ప్రశ్న—

“ప్రకృతి రహస్యాలను ఛేదించిన మనిషి, తనలోని మనిషిని ఎప్పుడు ఛేదిస్తాడు?”

ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం దొరికే రోజు నుంచే, బహుశా, వోల్గా నుండి గంగ వరకు సాగిన మానవ యాత్రకు నిజమైన అర్థం లభిస్తుంది.