మహాలయ అమావాస్య నాడు మొదలై దుర్గాష్టమి వరకూ జరుపుకునే తొమ్మిది రోజుల మహోత్సవం బతుకమ్మ. ఇది కేవలం పండుగ మాత్రమే కాదు.. ప్రకృతిని, స్త్రీత్వాన్ని, శక్తిని, సమైక్యతను ఆరాధించే ఆధ్యాత్మిక సాంస్కృతిక సంబరం. పుష్పాలతో గోపురాకారంలో అలంకరించిన పసుపు గౌరమ్మ రూపాన్ని మహిళలు సమష్టిగా పూజించి పాటలు పాడుతారు. తంగేడు, బంతి, గునుగు, మందార, మల్లె వంటి పుష్పాలు ఔషధ గుణాలూ కలిగినవే. ప్రతి పువ్వు ఒక శక్తిని, ఒక ఆశీర్వాదాన్ని సూచిస్తుంది.
తొమ్మిది రోజుల బతుకమ్మకు ప్రతి రోజు ప్రత్యేక పేరు, ప్రత్యేక నైవేద్యం, ప్రత్యేక ఆరాధనతో ఉంటుంది:
ఎంగిలిపువ్వుల బతుకమ్మ: నువ్వులు, బియ్యం పిండివంటలు
అటుకుల బతుకమ్మ: అటుకులు, బెల్లం, పప్పు నైవేద్యం
ముద్దపప్పు బతుకమ్మ: ముద్దపప్పు, పాలు, బెల్లం
నానబియ్యం బతుకమ్మ: నానబెట్టిన బియ్యం, పాలు, బెల్లం
అట్ల బతుకమ్మ: బియ్యం పిండితో అట్లు/దోసెలు
అలిగిన బతుకమ్మ: అలక తొలగించే ఆరాధన, ప్రత్యేక నైవేద్యం లేకుండా
వేపకాయల బతుకమ్మ: వేపకాయ ఆకారంలో వంటలు
వెన్నముద్దల బతుకమ్మ: నువ్వులు, వెన్న, బెల్లం వంటలు
సద్దుల బతుకమ్మ: ఐదు రకాల అన్నాలు: పెరుగన్నం, పులిహోర, నిమ్మకాయ అన్నం, కొబ్బరి అన్నం, నువ్వుల అన్నం. ఈ రోజు నిమజ్జనం జరుగుతుంది.
బతుకమ్మను గౌరీదేవి స్వరూపంగా ఆరాధిస్తారు. తొమ్మిది వరుసలు నవదుర్గలు, నవనిధులు, నవగ్రహాలు, నవరాత్రులు, నవావరణాలు అన్నదానికి ప్రతీక. బతుకమ్మ పూజ శ్రీచక్రార్చనకు ప్రతిపదం అని భావిస్తారు. సతీదేవి త్యాగం, గౌరీదేవి కరుణ, దుర్గాదేవి శక్తి. ఇవి బతుకమ్మలో ప్రతిబింబిస్తాయి.
బతుకమ్మ పూజ కేవలం ఆరాధన కాదు. స్త్రీలు, కుటుంబాలు, గ్రామం మొత్తం చేరి పాటలు, నృత్యాలు, భక్తితో మమేకమయ్యే సమూహోత్సవం. ఇది తెలంగాణ జానపద సంస్కృతికి చిరస్మరణీయ చిహ్నం.