ఒకసారి హిమాలయ పర్వతాల పక్కన ఒక పచ్చికలతో నిండిన మామిడి తోటలో పెద్ద కోతుల గుంపు జీవించేది. ఆ గుంపుకు నాయకుడు – ధర్మబద్ధమైన, కరుణ గల రాజు కోతి. ఈ రాజు కోతి అంటే భవిష్యత్తులో బుద్ధుడిగా అవతరించబోయే మహాత్ముడే. ఆ కోతులు నివసించే మామిడి తోటలోని చెట్లన్నీ పండ్లతో నిండిపోతూ ఉండేవి. రాజు కోతి ఎప్పుడూ తన ప్రజలకు.. “వినండి అందరూ ఈ మామిడి చెట్లు మన జీవనాధారం. ఇవి ఎంతో మధుర ఫలాలని ఇస్తున్నాయి .. ఇవి కనక పక్క గ్రామాల ప్రజలకి దొరికితే వారు ఇంత మధురమైన ఫలాలతో కూడిన తోటను తప్పక స్వాధీనం చేసుకుంటారు. కాబట్టి ఈ చెట్ల పండ్లను ఇక్కడే తిని ఇక్కడే వదిలేయాలి గ్రామాలలోకి తీసుకుని పోవద్దు.. జాగ్రత్తగా తినండి” అని చెప్పింది.
ఆ కోతులు మాట వినేవి. దురదృష్టం కొద్ది ఒక రోజు గాలి బలంగా వీచింది. ఒక పండు నది మీదుగా ప్రవహిస్తూ, సమీప గ్రామపు రాజభవనం దగ్గరికి చేరింది. అదృష్టవశాత్తూ ఆ పండు రాజు చేతికి చేరింది. అతను ఆ రుచికరమైన మామిడిని తిని ఆశ్చర్యపోయాడు. “ఇంత రుచికరమైన పండు ఎక్కడ దొరికింది? ఆ తోటను పూర్తిగా స్వాధీనం చేసుకోవాలి” అనుకున్నాడు. అనుకుని తన సైన్యంతో పాటు మామిడి తోటకు వచ్చాడు. అక్కడ కోతుల గుంపును చూసి ఆగ్రహంతో.. “ఇంత విలువైన పండ్లను కోతులు తింటున్నాయా? వీటిని చంపాలి!” అన్నాడు. సైన్యం బాణాలు వర్షంలా కురిపించడం మొదలుపెట్టింది. కోతులు అరుస్తూ భయంతో పరుగులు తీశాయి. తమ రాజు వద్దకు వచ్చి విలపించాయి. రాజు కోతి ఒక్క క్షణం ఆలోచించి.. తన ప్రాణం త్యజించినా గుంపు రక్షించాలనుకున్నాడు. అతను ఒక పొడవాటి వృక్షం ఎక్కి, తన శరీరాన్ని వంతెనలా చేసి, మామిడి తోట నుండి మరో కొండపైకి మార్గం ఏర్పరచాడు. వెంటనే కోతులు ఒక్కొక్కరుగా అతని శరీరం మీదుగా నడిచి మరో కొండపైకి చేరాయి. బాణాలు పడుతున్నా, అతను కదల్లేదు. ఆ దృశ్యం చూసిన మానవ రాజు హృదయం కదిలిపోయింది.
“ఒక కోతి తన ప్రజల కోసం ప్రాణం అర్పిస్తోంది. నేను మానవుడిగా, రాజుగానూ కరుణ లేకుండా ప్రవర్తించాను. నేను నిజమైన రాజు అయితే, ఇలానే నా ప్రజల కోసం త్యాగం చేయాలి.” అతను వెంటనే యుద్ధం ఆపించి కోతుల రాజు దగ్గరకు వచ్చి.. “ఓ మహాత్మా! నీ త్యాగం సాటిలేనిది. నువ్వు కోతి రూపంలో ఉన్నా, నువ్వు నిజమైన ధర్మరాజువు. నాకంటే నీవే గొప్పవాడివి” అన్నాడు. కోతుల రాజు క్షీణించిన శరీరంతో నవ్వుతూ.. “ప్రజల కోసం ప్రాణం అర్పించడమే రాజధర్మం. ఇది గుర్తుంచుకో” అని చెప్పి ప్రాణత్యాగం చేశాడు. కథలో నీతి ఏంటంటే.. నిజమైన నాయకుడు అంటే ప్రజల కోసం తన ప్రాణాన్నే అర్పించేవాడు. రాజధర్మం అంటే అధికారమూ, ఆస్తి కాదు – త్యాగం, రక్షణ, కరుణ. ఒక జంతువు కూడా తన ధర్మం కోసం త్యాగం చేస్తే, మనుషులు మరింత ధర్మబద్ధంగా జీవించాలి.