భూమిరాపోఽనలో వాయుః ఖం మనో బుద్ధిరేవ చ ।
అహంకార ఇతీయం మే భిన్నా ప్రకృతిరష్టధా ॥”
ఈ శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ మనకు ప్రకృతి అష్టవిధ రూపాలను వివరించారు. భూమి (పృథ్వి), నీరు (ఆపః), అగ్ని (అనలః), గాలి (వాయుః), ఆకాశం (ఖం), మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం.. ఇవి కలిపి భగవద్గీతలో చెప్పబడిన అష్ట ప్రకృతి భిన్న రూపాలు. జగత్తు ఈ అష్టధా ప్రకృతిపై ఆధారపడి నిలుస్తుంది. మన దేహం, మనసు, భావాలు అన్నీ ఇవే పదార్థములు. కాని ఈ ప్రకృతి అంతటికి మూలమైన ఆత్మ – పరమాత్మ తత్వం – ఇవన్నింటికీ అతీతమైనది. మనం ఎప్పుడూ ఈ ప్రకృతి తత్త్వాల్లో చిక్కుకొని ఉండగా, మన నిజ స్వరూపాన్ని మర్చిపోతాం. కృష్ణుడు ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నది ఏమిటంటే: ఈ అష్ట ప్రకృతి రూపాలు నావే కానీ, అవి కేవలం భిన్నమైన పదార్థాలు మాత్రమే. నిజమైన శక్తి పరమాత్మలోనే ఉంది.
ఈ శ్లోకంలో ఒక గొప్ప సత్యం దాగి ఉంది. మన శరీరం, మనసు, బుద్ధి, అహంకారం ఇవన్నీ మాయ. వీటిలో ఆత్మ ఉండదు. నిజమైన చైతన్యం వీటిని అధిగమించి ఉండే పరమాత్మలోనే ఉంటుంది. మనసు, బుద్ధి, అహంకారం ఇవి మనలోనే జరుగుతున్న ఆటలు. భౌతిక పదార్థాలపై ఆధారపడి ఇవన్నీ మారుతూ ఉంటాయి. కానీ వాటి వెనుక నిలిచి ఉన్నది స్థిరమైన ఆత్మ. ఈ శ్లోకం మనకు బోధన ఏమిటంటే, మన దృష్టి ఎప్పటికీ భిన్నమైన ప్రకృతి తత్త్వాల్లో కాకుండా, వాటిని ఆధారపరిచే పరమాత్మ తత్త్వంపై ఉండాలి. అప్పుడు మాత్రమే మన నిజ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవచ్చు. ప్రకృతి పదార్థాలన్నీ పరమేశ్వరుడి శక్తి విస్తారాలే. వాటిని మించిపోయి ఆయనలో లీనమైతే జీవన ముక్తి లభిస్తుంది. ఈ శ్లోకం మనకు ఒక స్పష్టత ఇస్తుంది. “నేను” అనేది దేహం కాదు, మనసు కాదు, బుద్ధి కాదు, అహంకారం కాదు. అవన్నీ కేవలం భిన్న రూపాలు. “నేను” అనేది వాటిని అధిగమించిన ఆత్మ.